Дабылы кытта кэпсэттим

Култуура матрицатын туһунан.

Ол тугуй диэххит. Ханнык баҕарар култуура бэйэтэ туһунан тиһик (систиэмэ). Бу матрица бэйэтэ бэйэтин оҥостор кыаҕа  кэм-кэрдиис аастаҕын аайы сайдар эбэтэр кэхтэр. Толору утумнанар буоллаҕына сүппэт, оттон утума быһыннаҕына дьоно атын култуураны иҥэринэллэр. Ол аата атын дьон өбүгэлэрин киэбинэн, халыыбынан, матрицатынан олорон киирэн бараллар.

Саха омуга арҕаа култуура уонна нуучча култууратын матрицатыгар көстө дуо?

Төһөнү бэйэтиттэн, бэйэтин утумуттан таһаарарый, төһөнү үтүктэрий? Уустук ыйытыы. Дириҥник ырыттахха чопчу хоруйа да суох ыйытыы. Үтүктээйи буоллахха куруук атын култуураны хаҥата туруоҥ. Кэҕэ оҕотун иитэр чыычаах курдук эрэйдэниэҥ. Биологияҕа эбэтэр медицинаҕа сыһыаннаах дьоҥҥо маннык холобур чугас буолуон сөп – вирус киһи килиэккэтигэр киирэр, геннай аппараатыгар олохсуйар уонна бэйэтин белоктары оннугар вирус белоктарын оҥотторон таһаарар. Туора матрицаҕа көспүт омук оннук симэлийэр-сүтэр.

Дабылтан ыйыттым – тугу гыннаҕына омук бэйэтин киэбин сүтэрбэккэ туһунан, атын дьону сэргэтэр, ытыктатар култууралаах буоларый? Хоруйа маннык буолла. Сахалыы толкуйдаах, сахалыы тыыннаах дьон баар буолалларын ситиһии. Ситими быспакка араас эйгэҕэ сахалыыны баар гыныы. Сахалыы тыллаах гынан баран атын тыыннаах буолбатах. Сахалыы тыллаах уонна сахалыы тыыннаах. Бэйэм эбиэм этэ – атын тыллаах уонна сахалыы тыыннаах эмиэ буолуон сөп.

Холобур, киинэ курдук жанрга сахалыы бытаан тэтимнээх, айдаана-куйдаана, һуута-һаата суох киинэлэри устуу – бу буолар саха матрицатын сөргүтүү, утумнууругар көмөлөһүү.

Туох дии саныыгыт?

Эдэр русофилкаҕа хоруйдаатым

Одна виртуальная собеседница пишет в блоге моего виртуального друга: “мне постоянно достается за незнание якутского, привыкла уже и не обращаю внимания, но в любом случае благодарна родителям, что воспитывали только на русском.”

Можно было махнуть рукой, мол, очередной обиженный… Но я все-таки спросил, а почему собственно? И не пожалел;-)

Ответ был такой:
потому что когда человека с детства воспитывают на двух языках, он теряет способность чувствовать какой-либо из них. в общем, это сложно объяснить, у меня другой слог, возможность менять стилистику, управлять языком так, как мне вздумается, чего лишены все мои знакомые, кого с детства воспитывали на 2х языках. при этом я владею русским лучше, чем многие, кто только на нем и может изъясняться. а у меня, к примеру, не так уж плохи дела и по части английского и другие языки я изучаю.
и если бы передо мной поставили выбор – якутский или русский с рождения, естественно, я выбрала бы русский. он охватывает куда как большую территорию, он красивее фонетически и глубже лексически, в любом случае, великий и могучий, язык великих классиков. и мой родной язык, не смотря на принадлежность к нации.

———————————————————
Вот такой ответ. Какой? Нормальный, в общем-то.
Но он задел меня, возможно как раз потому, что нормален. То есть можно предположить, что характерен для определенной части молодежи. И я стал писать: Спасибо за ответ. В общем-то переубеждать Вас я не собираюсь, да и сомневаюсь, нужно ли это. Хотя и думаю, что Вы не правы.

Наверное мой ответ будет для тех, кто сомневается. Он не претендует на истину в последней инстанции, и даже больше, он не претендует даже на полноту в изложении моих собственных мыслей. Он будет краток…

И тут Остапа, то бишь в данном случае меня, понесло)))). А потому, решил ответ вынести в отдельный пост.
Итак:

- В одном только, пожалуй, соглашусь с Вами – человек не может чувствовать всех оттенков языка, не зная его, не владея им на достаточном уровне. Но ведь какая закавыка. Получается говорить, что русский язык гибче и ярче не знакомого тебе языка как-то не логично. Да в якутском языке, по отдельным оценкам, больше словоформ, чем русском в четыре раза! Но не в этом, конечно же, дело. А в чем? В фонетике? Но кто-то предпочитает французский, а кому-то нравятся звуки итальянского. Тут уж, как говорится, о вкусах не спорят.

Ареал? Саха сирэ больше Франции в 4 раза. Количество говорящих? Иврит когда-то едва ли знали 500 человек. Термины? Последнее, действительно важно. Возможно, наш язык еще не вполне освоил некоторые области общечеловеческих знаний. То есть в нем нет некоторых новых терминов, к слову, привнесенных в русский язык из третьих языков (латыни, древнегреческого, немецкого, французского, английского). Возможно, нет пока научных трактатов в некоторых научных областях.Но все это вопрос времени.

Бесспорно и то, что не владея общегосударственным языком невозможно стать равноправным гражданином РФ. Но это тоже относительно. Темпы прогресса настолько высоки, что в скором времени мы станем свидетелями изобретения аппаратных звуковых или смысловых аудиовизуальных переводчиков.

В общем, каких-то абсолютных недостатков в якутском языке, позволяющих говорить, что те люди, которых родители обучили родному языку в чем-то хуже тех, которых обучали только русскому языку, нет.
Зато есть гипотетическое недостатки в том, что кто-то не знает родного языка. Я не говорю о том, что такая тенденция бы со временем убила уникальный язык и культуру – достояние всего человечества. Я о другом. На уровне личности. Ведь не зная родного языка, не чувствуя его, человек теряет свои корни. Ведь многие сотни поколений людей до тебя (т.е. до всех нас) владели твоим родным языком. Возможно их нейроны, синапсы, вся биохимия мозга, а возможно и менее крупные структуры на уровне клеток и даже молекул, подстраивались из поколения в поколение именно под тот понятийный аппарат, под те слова и образы, закодированные языком, которым владели эти люди – твои предки.

Не владея языком, этим отточенным веками инструментом, разве ты можешь использовать свои возможности в полной мере? Нет, я не хочу сказать, что Ваши друзья и сверстники умнее Вас, возможно они не умнее, но насколько Вы бы сами были умнее, приспособленнее к жизни, конкурентоспособнее в любых условиях, если бы Вы знали свой родной язык?! Другие языки можно выучить, Вы сами об этом говорите. Можно научиться их чувствовать. Но наша личность формируется под влиянием родного, первого языка. А если первый язык, с помощью которого мы познаем мир, маму, хорошее и плохое – не родной, то может…? Не думайте, что я тут пропустил какую-то грубость))) Просто не знаю как написать. Пусть каждый думает сам))).
Предположим, что это совсем не так. Но поражает  абсолютная безответственность. Как мы можем взять и предать забвению то, что передали нам не чьи-то чужие, а наши собственные предки? Получается, их образ мыслей, их знания, их способ чувствования – все исчезло? Их больше нет. Сотни поколений, тысячи людей страдали, любили, ненавидели, выживали в конце концов, лишь бы передать своим потомкам крупицу себя, продолжить себя в потомках. А мы отсекаем это все и передаем детям что? Чьи идеалы и чувства?
Добавлю. Я слышал высказывания о том, что люди изучившие английский язык, никогда больше не скажут, что русский язык велик и могуч. Ведь словарный запас английского… и прочая, прочая, прочая… Я с этим не согласен.
Категорически. Любой язык велик и могуч. В своей области. В своей нише. Русские сказки в китайском пересказе будут терять часть своей прелести, как и наоборот. Дети, знающие русский язык на уровне “подай-принеси”, но изучающие на серьезном уровне английский, иврит и, скажем, санскрит, всегда будут думать, что русский язык убог и небогат. Но незнание предмета ведь не свидетельство тупости предмета, а скорее даже наоборот…

В общем, дорогие друзья, тема настолько обширна, глубока и частью абсолютно не доступна моим скромным когнитивным способностям, да еще в конце рабочего дня, что позвольте на этом закончить)))). И так много написал. Даже удивляюсь себе, какую ересь и бессвязную ерунду может нести оскорбленный человек!))). Но не судите строго. Ведь это в конце концов мой личный дневник))).

Якуты Магаданской области: формирование отличительной идентичности

На сайте Северо-Восточного Комплексного научно-исследовательского института ДВО РАН читаем, что в Вестнике СВНЦ ДВО РАН №3 за прошлый год вышла статья исследователя Хаховской Л.Н., посвященная якутам области.

Вот что там написано:
Якуты Магаданской области: формирование отличительной идентичности
Вестник СВНЦ ДВО РАН. 2009. № 3. С. 97–104.

Прослежена история якутов, проживающих на территории Магаданской области, охарактеризован их этнический облик. На основании архивных данных и полевых материалов выявлены обстоятельства формирования отличительной идентичности данной группы. Показана роль этнических лидеров в этом процессе. Сделан вывод о том, что самоопределение якутов Магаданской области в качестве одного из подразделений коренных малочисленных народов Севера было «запущено» и поддерживалось цепочкой прецедентов признания внешней стороной – окружающим сообществом и его институтами. Выявлены факторы и условия, стимулирующие этнообразование на уровне небольших групп.

Источник

Дьокуускайга ЮНЕСКО “Информация – барыларыгар” Арассыыйатааҕы кэмитиэтин сэминээрэ саҕаланна

Кэмитиэт бэрэстээтэлэ Евгений Кузьмин бүгүн Москубаттан көтөн кэлбит. Икки чаас курдук үлэтин кэпсээтэ, Саха сирин хайҕаата, уонна Кибер эйгэҕэ элбэх тылланыы Киинин Дьокуускайга университет иһинэн арыйар туһунан этиилээҕин кэпсээтэ.

Ол кэнниттэн хас да киһи тыл эттилэр. Мин эмиэ тыл кыбыттым.

Баҕарар дьон хачайданан ылан көрүөххүтүн сөп:

Сделать языки функциональными СВФУ 20 июля 2010 ( PDF, 159 kb)

ЯСИА бу туһунан суруйар.

ЫҤЫРЫЫ

Аччыктаабыты аһатар, тоҥмуту ириэрэр, иэдээҥҥэ түбэспиккэ илиитин уунар аһыныгас санаалаах, аламаҕай майгылаах САХА ДЬОНО!

Ааспыт үйэҕэ адаҕыйан ааспыт былаас анысхан тыалларынан, силлиэнэн-холоругунан саха аймах үүт тураан олоҕун атыйахтаах уулуу аймаабыта. Ол түмүгэр Хоту Сэйимчээн сахалара, Илин Лаамы сахалара, Соҕуруу Бодойбо сахалара, Арҕаа Дьэһиэй сахалара Ийэ сирдэриттэн быстан-ойдон атын кыраай, туспа уобалас сиригэр-уотугар киирбиттэрэ.

Аҕыйах буолар атарахсытыылаах, кырыы сир кыһалҕалаах, туспа дойду туһунан майгылаах! Баара эрэ 80-ча сыл иһигэр Ийэ сирдэриттэн быһа анньыллыбыт саха дьоно барахсаттар атын улуу омук тылыгар-өһүгэр, сиэригэр-майгытыгар уһуйуллан, ыччат дьоно сахалыы саҥаттан, сахалыы майгыттан, сиэртэн-туомтан тэйитиллэн атын омуктуун сууралла быһыытыйда. Кинилэргэ аналлаах сайдыы оҥкула суох буолан, олох-дьаһах өттүнэн олус диэн хаалаахтаабыттар.

Ол кинилэр буруйдара буолбатах!

Ааспыт 80-ча сылга Ийэ сирдэриттэн быстан-ойдон олорор сахалартан ийэ тылларын иҥэринэн, сахалыы сиэри-туому арыый да тутуһан кэлбит дьон – Дьэһиэй сахалара.

Дьэ, бу хаан-уруу дьоммут барахсаттар кулун тутар саҥатыгар оскуолалара, оҕо саадтара умайан биир түүн иһигэр илии соттон хааллылар! Онто да суох инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан саха буолан сыккыраан олорбут дьон баар-суох үөрэхтэрин-билиилэрин кыһата, оҕолорун биһигэ уот аһылыга, күл-көмөр буолбута туһааннаах дьоҥҥо төһөлөөх ыар охсуу буолуой?!

Дьэһиэй оскуолатын уокурук киинигэр көһөрөллөрүн олохтоохтор сөбүлэспэтэхтэрэ, билигин бөһүөлэк кэҥэс соҕус дьиэлэрин оскуола оҥорон үлэлии сатыы олороллор.

Тас сахалар иэдээннэрин ис сүрэҕиттэн өйдөөн, тыл үөрэхтээҕэ, учуонай, сэрии бэтэрээнэ, ытык кырдьаҕас Мэхээлэ Воронкин Дьэһиэй оскуолатыгар 50 тыһ. солк. тус бэйэтин харчытын сиэртибэлээтэ.

Аччыктаабыты аһатар, тоҥмуту ириэрэр, иэдээҥҥэ түбэспиккэ илиитин уунар аһыныгас санаалаах, аламаҕай майгылаах САХА ДЬОНО!

Чэҥ-муус дойдуга олох уотун сириэдиппит Урааҥхай удьуордара хайдах этибитий?!

«Тас сахалар» түмсүү Сүбэтэ.

“Кыым” хаһыат кулун тутардааҕы нүөмэригэр бэчээттэммитэ

Улуус куолуһуттара

Ханнык баҕарар саха нэһилиэгэр бэлиитикэни да, олоҕу-дьаһаҕы да анаарар сээркээн сэһэннэр баар буолаллар. Бу дьон үксүгэр кимтэн да куттамматтар. Санааларын аһаҕастык этэллэр.
Арай истэр дьонноро аҕыйах – дьиэлээхтэр уонна сороҕор мунньахха кэлбит биир дойдулаахтара. Арыт бырабыыталыстыба отчуоттарыгар, эбэтэр төлөппүөн нөҥүө быһа эфиирга тахсан бары санаабытын дуоһуталлар, чунуобунньуктары мух-мах ыыталлар.
Арай бу дьону интэриниккэ таһаара буоллар хайдах буолуо этэй?

Саҥарар кинигэ

Саҥарар кинигэлэр (аудиокнига) аан дойдуга да Арассыыйаҕа да бэйэлэрин ниишаларын бигэтик ыллылар. Дьокуускай кинигэ маҕаһыыннарыгар нуучча остуоруйалара, сэргэнэр аапатардар арамааннара баар буолбуттара ыраатта, төһо да сыаната көннөрү кинигэтээҕэр ордугун иһин (биллэн турар подарочнай таһаарыылартан ураты) дьон син ылар буолар атыылаан эрдэхтэрэ.

Сахалыы кинигэлэр ээр-сэмээр тахсалларын туһунан эмиэ сурах-садьык баар буолааччы.

Остуоруйалары (Т. Сметанин “Куоска олонхотун”)  ылан истэн, оҕолорго иһитиннэрэн көрбүттээхпин.

Бу төһө кэскиллээх дьыаланый? Көдьүүстээх буолуо дуо?

Мин саныахпар араадьыйа кэмитиэтин архыыбын туһаныахха сөп, эбэтэр биирдиилээн артыыстары дьоҕус харчыга аахтаран, анал студяиларга устуохха сөбө дуу. Хаһааҥҥы эрэ пласстинкалары санаан кэлэбин ээ, Гаврил Колесов аахпыт “Куоска олоҥхото” наһаа да үчүгэйэ, кыра сылдьан (70-с сылларга) хос-хос туруора-туруора истэр да этим.

Маны ааҕыахха сөп дии санаатым:

Как записать аудиокнигу

Как сделать аудиокнигу в iTunes

Как мне сделать: Как создать аудиокнигу для прослушивания на iPhone

Устуоруйаҕа аналлаах саайт көрүгэ

Соторутааҕыта биир билэр киһим элбэх дьон истэн олордоҕуна устуоруйаҕа аналлаах саайт оҥороруҥ буоллар диэн соһуппута.

Бэйэм саайт оҥоруутугар аналлаах  билиим суох. Ол эрээри  бу эйгэҕэ отой да сыһыана суох буолбатахпын. Хаһан эрэ уонча сыллааҕыттан саҕалаан үс-түөрт сыл устатыгар үлэлиир тэрилтэм саайтын саҥардан биэрэр этим.  2007 сыл бүтэһигиттэн Бикипиэдьийэни сахалыы саҥардарга үлэлэстим, билигин да сүрүннүүр дьаһабыл буола сылдьабын. Хас да площадкаҕа блог арыйан, эспэримиэнниир кэриэтэ суруйабын. Ыччакка аналлаах “Хатан” сурунаалга хайдах саха тылын интэриниэккэ туттар туһунан хас да ыстатыйа оҕото таһаартардым. Онон, дьиҥинэн отой да олоҕо суохха этиллибит этии буолбатах.

Ол гынан баран техникаҕа сыһыаннаах үөрэҕим суоҕа, устуоруйаны да улаханнык удумаҕалаппатым бастаан утаа саараппыта. Онтон, чочумча буола түһэн баран, маны саҕалыырга аналлаах билии баҕалаах эрээри, булгуччута суох ээ, – диэн баламат санаа киирдэ;-)

Онон бэҕэһээ бу тиэмэҕэ сөп түбэһэр домены сакаастаан ылан бэйэм ааппар суруттардым, биир сылга харчытын төлөөтүм.

Аныгыскы соругум – саайт көрүгүн быһаарыы. Сүрүн санаатын, ис хоһоонун, тутулун. Мантан аллара ол туһунан бүгүҥҥү толкуйум.

Саайт кимиэхэ аналлааҕый: Бастатан туран – саха дьонугар, чопчулаан ыччатыгар. Иккиһинэн – Саха сирин олохтоохторугар, омугуттан тутулуга суох. Үсүһүнэн – сахалар устуоруйаларын, Саха сирин устуоруйатын сэргиир омук дьонугар уонна омук чинчийээччилэригэр.

Тутула. Сүрүн чааһа онон сахалыы буолуохтаах. Нууччалыы уонна ааҥыллыы салаалардаах буолуохтаах.

Хас биирдии салааҕа маннык хаттыгастар баар буолуохтар:

1. Ааптар матырыйааллара: ноуука чинчийиилэрэ , публицистика;
2. Түөрүйэлэр обзордара, критика;
3. Интэриниэт-бибилитиэкэ: хачайданар эбэтэр саайка ааҕыллар кинигэлэр, ыстатыйалар;
4. Кэпсэтэр сир – фуорум;
5. Оҕолорго аналлаах тэлгэһэ;
6. Хронология таабыла;
7. Кэскиллээх уонна бара турар билиҥҥи бырайыактар: эспэдииссийэлэр, хамсааһыннар, бырагырааммалар, грааннар;
8. ?

Олоҕо уонна салайыыта. Биллэн турар саайт биир хуоска баайыллыа суохтаах. Ханнык эрэ Дьокуускайга баар хостеры кытта биир сыллаах дуогабар түһэрсиллэхтээх. Босхо движокка олоҕурара ордук бигэ буоларыгар олох буолуо этэ. Ити техника өттө.

Оттон салайыы, хайысхатын, кэскилин быһаарыы өттүгэр эмиэ бигэ туруктаах буоларыгар биир киһи тушу тыыммытыттан тутулуга суох буолуохтаах. Онон туох эрэ уопсастыбаннай тэрилтэ тэрийиэххэ наада. Бу тэрилтэ домены, саайты бас билиэхтээх.

Аны саайт дьон-сэргэ ытыктыыр дьонноруттан турар эрэдээксийэ, эрдээксийэлиир коллегия курдук туох эрэ уорганнаах буолуохтаах. Манна суруйааччылар, суруналыыстар, учуонайдар, уопсастыбаннай диэйэтэллэр, кыраайы үөрэтээччилэр киириэхтэрин сөп.

Саайт оҥостуу туһунан

Бу “Хатан” сурунаалга тахсыахтаах ыстатыйа барыла.

Бүгүн далааһыннаах киэҥ-куоҥ кэпсэтиини саҕалыыбыт.

Эн бэйэҕэр дуу, кылааскар дуу, баҕар оскуолаҕар эбэтэр туох эрэ дьарыгыҥ туһунан саайт оҥорор баҕалааҕыҥ буолуо. Биллэн турар ити ноуука ымпыга-чымпыга элбэх, ону сурунаалга киһи кыайан батарбат. Ол гынан баран сүрүн хардыыларын син суруйуохха сөп. Онон сирдэтэн хаһан да саайт оҥостубатах, ол гынан баран көмпүүтэри син билэр киһи саайт оҥоро оччо ыарахана суох.

Бастатан туран сүрүн сибидиэнньэлэр

Саайт диэн тугун бары да билэҕит – бу аналлаах сиргэ (ханна эрэ турар улахан көмпүүтэргэ) угуллубут аналлаах көмпүүтэр бырагыраамматын туһанан наардаммыт сирэйдэр (ыстатыйалар, дөкүмүөннэр) бөлөхтөрө.  Домен диэн ааттанар аадырыстаах. Ол аадырыһынан ханнык баҕарар интэриниэккэ холбоммут көмпүүтэринэн ол саайты булан ылыахха, иһин көрүөххэ сөп.

Саайт сытар сирэ хост диэн ааттанар, онно олордуу процедурата уонна сир түҥэтии хостинг диэн ааттанар. Оттон ол сири биэрэр тэрилтэ – хостер дэнэр. Сорох хостиннар босхо буолаллар, сорохтор харчыга сир биэрэллэр. Босхо хостиннар төлөбүрдээхтэртэн уратылара – саайт олордор сириҥ (выделенное место) улахана хааччахтаах буолуон (холобур 50 эрэ мБ), оҥорбут саайкар туора реклама (эйиэнэ буолбатах) эбиллиэн, уонна аата/аадырыһа уһун буолуон сөп. Биһиэхэ, саҥа саайт оҥорор дьоҥҥо ол улахан мэһэйи үөскэппэт, онон Ворд Пресс.ком диэн сиргэ босхо саайт оҥорор туһунан кэпсиэм.

Онтон бу движогу арыый билэр буолбуппут кэннэ, кэлиҥҥи нүөмэрдэргэ кинини хачайданан ылан ханнык эрэ атын хостиҥҥа туруорары кэпсиэхпит, хайдах бэйэҥ саайкар толору хаһаайын буолары ырытыахпыт.

WordPress.com диэн ресурс блог оҥосторго, кинини босхо дьон көрөрүгэр сытыарарга аналлаах. Юникод кодировкатын өйүүр буолан сахалыы буукубалары “өйдүүр”. Блог үнүстүрүмүөннэрэ нууччалыы тылбаастаммыт буоланнар саҥа саҕалаан эрэр киһиэхэ, ордук омук тылын мин курдук уонунан сыл үөрэтэн баран оччо үчүгэйдик билбэт дьоҥҥо, наһаа табыгастаах. Аны блокпут рубрикаларын, тус-туспа чаастарын сахалыы ааттыахпытын сөп. Ол аата ким эрэ таһыттан саайпытын көрө киирдэҕинэ ыстатыйалара эрэ буолбакка, барыта сахалыы көстүөн сөп.

Блог диэн тугуй? Син биир атын саайтар курдук интэриниэт киэҥ эйгэтиттэн браузер нөҥүө киириллэр сир буолар. Атын саайтартан уратылара манныктар:

• үксүн биир киһи суруйар, атыттар ону ырыталлар;
• суруктара субу-субу тахсаллар, наһаа уһун буолбаттар;
• ааптар бэйэтин санаатын, туохха эрэ сыһыанын уонна сонуннарын үксүн бэйэтин аатыттан кэпсиир,
• сүрүн сирэйгэ туох баар ыстатыйалар тиһиктэрэ баар буолар.

Мантан атын да уратылар баар буолуохтаахтар, ол гынан баран бу ыстатыйа ноуукаҕа улахан сыһыана суох, онон тохтуубун. Көрөргүт курдук атын саайтартан араарыы усулуобунай соҕус: ким даҕаны элбэх буолан суруйары боппот, бүтүн кылааһынан да суруйуоххутун сөп. Суруктара уһун-кылгас буолаллара эмиэ бэйэҕититтэн тутулуктаах. Суруктар тиэмэлэрин, ким аатыттан суруллалларын эмиэ бэйэҕит таларгыт чуолкай. Чэ, онон быһалыы эттэххэ, маны баһылаатаххына дьиҥнээх саайтанар суолга үктэнэҕин.

Саайт оҥоруутун олуктара

1 олук.

Бастаан хостины булан ыл:  http://ru.wordpress.com/

Интэриниэккэ маны бул

2 олук.

Сиэрбискэ бэйэҥ ааккын бэлиэтээ.

Регистрация – дайте мне блог – латыын буукубатынан, холобур, Oskuola

Электроннай почтаҕын ыйан баран сурук онно кэлэрин кэтэһэҕин. Онтон бигэргэтэҕин.

“View your site” баттыыгын.

Бэйэҥ ааккын, киирии тылгын киллэр

Бигэргэт

Электроннай почтаҕар сурук ыытылынна. Профильгын толоруоххун сөп.

Почтаҕар кэлбит сурукка аналлаах сигэ баар, ону баттаа

Аатыҥ активируйданна. Билигин саҥа саайт оҥороруҥ туһунан эт.

3 олук.

Бэлиэтэммит ааккынан киир. Meta – Войти

Ворд пресс движогунан оҥоһуллар блог икки чаастан турар:

1. Дьоҥҥо көстөр өттө;
2. Эн бэйэн эрэ көрөр, туруоруулары оҥорор, суруйар өттүҥ.

Иккис өттө консоль диэн ааттанар.

Бу аадырыһынан киирэҕин http://www.саайтАата.wordpress.com/wp-admin/ Эбэтэр “My Dashboard” баттыыгын.

Бу саайтыҥ сүрүн сирэйэ, интэриниэккэ хайдах көстөрө. Онно "Войти" диэни баттаан консольга (саайт оҥорооччу үнүстүрүмүөннэрин сирэйигэр) киир.

4 олук.

Консольга киирии тылгын уган киирэн баран, блогуҥ туруорууларын талаҕын.   “Параметры” баттыыгын. Онно:

1 хамыы. Сүрүн туруоруулар (общие)

Саайт көстөр аатын суруйаҕыт, холобур, “Оскуола соннунара”. Манна киһи өйдөөбөтө улахан туох да суох. Арай “комментарий эбэллэригэр авторизацияланыахтаахтар” диэҥҥэ галочкатын ылан кэбис, оччоҕо дьон ааттарын этэн мачайдаммакка эн суруктаргын судургутук ырытыахтара.

Киирии (галочканы туруор)

Киирэн баран хаҥас аллараа муннукка "Параметры" диэн сигэни бул. Баттаа.

"Общие" диэн кыбытыкка саайтыҥ аатын, ол анныгар баар буолуохтаах суругу киллэр. Саайт эл. почтатын ый.

2 хамыы. Ааҕыы туруоруулара (чтение)

Холобур миэнэ маннык буолла. Уһуннук хачайдамматын диэн, холобур, 3 эрэ бүтэһик сурук көстөр гыныаххын сөп.

"Чтение" диэе кыбытыкка хас сурук бастакы сирэйгэ көстөрүн ый (түргэнник көстөрүн курдук 3 диэххэ сөп). Юникуоду туруор (UTF-8)

3 хамыы. Ырытыы туруоруулара (обсуждение)

Манна, “комментарийы ааптар бигэргэтиэхтээх” диэни туттума, тоҕо диэтэххэ оччоҕо эйиэхэ суруйар киһи эмиэ аҕыйах буолуо.

"Обсуждение" кыбытыкка киириэн икки галочканы ылан кэбис. Бу саайкар баар ыстатыйалары суруктары дьон ырыталларыгар мэһэйдэри суох оҥоруо.

Манан бакаа тохтоон эриэххэ, уонна хайдах сурук эбэри көрүөххэ.

5 олук.

Суруллубуту көннөрөр туһунан

Сороҕор урут суруйбуккун көннөрүөххүн баҕараҕын. Бу судургу. Аналлаах «Записи (эбэтэр Страницы) – Изменить» менюга киирэҕин. Салгыы уларытыахтаах суруккун (сирэйгин) тиһиктэн булан ылан ону баттыыгын.

Урукку суруктары уларытыы. Арыый үөһэ тахсан "Записи" кыбытыкка киир. Уларытыахтаах суруккар мышкаҥ курсорун тирээтэххинэ, анныгар "Изменить" диэн сигэ тахсыа, ону баттаа.

Холобур, бастакы суругу маннык уларытыаххын сөп.

Сурук эбии

Салайар панелга «Записи – Добавить новую» диэн меню көмөтүнэн оҥоһуллар.

Үөһээ түннүккэ ыстатыйа аатын киллэрэбит. Ойуу

Онтон ыстатыйа иһинээҕитин олордобут/суруйабыт. Маны икки ньыманнан оҥоһуллар. Бастакыта хайдах көстөрүн курдук визуальнай редактор көмөтүнэн, иккиһэ уопуттаах дьоҥҥо аналлаах (HTML көмөтүнэн суруллар), онон билигин ырыппаппыт. Онон визуальный редакторунан киирэбит. Манна тиэкискин ханнык бичигинэн суруйарыҥ, төһө улахан буукубалар буолаллара, кырыыта хайдах тэҥнэрэ иҥин тута көрдөрүллэр уонна уларытыллар кыахтаах. Өссө манна ойуу олордуохха сөп. Ону сыыйа-баайа бэйэҥ быһаарсыаҥ, туох да ыарахана суох.

Саҥа суругу суруйарга "Добавить новую" баттыыгын. Бу түннүккэ тиэкис бичигин, өҥүн, улаханын-кыратын талыаххын сөп. Ойуу угуоххун сөп.

Суруккун суруйан баран ханнык эрэ рубрикаҕа киллэриэхин сөп. Ол биирдиилээн суруктаргыт (сонуннаргыт) буккуллубаттарыгар наада. Холобур, Кылаас сонуннара, Оскуола сонуннара диэҥнэ араарыахха сөп.

Ону маннык оҥоһуллар. Ойуу

Рубриката оҥор. Бу ыстатыйаларыҥ, суруктарыҥ буккуллубаттарыгар наада. Холобур, оскуола уонна кылаас сонуннара тус-туһунан буолуохтарын сөп.

Суруктары (Записи) суруйар тэҥэ, өссө сирэйдэри (страницы) оҥоруохха сөп. Уратылара диэн сирэйдэр ааттара сүрүн сирэй тиһигэр киирбэттэр, туһунан сылдьаллар, менюттан киириэххэ сөп. Бу холобур сонуннартан ураты матырыйаалы угарга наада буолуон сөп. Холобур кылаас оҕолорун тиһигэ, хаартыскалар альбомнара иҥин.

Сирэйдэр эмиэ суруктар курдук суруллаллар. «Написать» менюга киирэн «Страница» диэн пууну булаҕын. Уоннааҕыта барыта үөһээ суруллубутун курдук.

Суруктартан (записи) ураты өссө сирэйдэр диэн бааллар. Олор сүрүн сирэйгэ биир тиһиккэ киирбэттэр. Онно холобур, сонуннартан ураты матырыйааллары угуохха сөп. Холобур саайт оҥорооччу туһунан, кылаас, эбэтэр оскуола туһунан.

6 олук. Блог тас көстүүтэ

1 хамыы. Тиэмэлэр

Биллэн турар саайкыт тас көстүүтэ атыттартан туох эрэ атыннаах буолуохтаах. Ону аналлаах “тиэмэлэр” көмөлөрүнэн оҥоруохха сөп. Ону маннык талаҕыт. Биһиги холобурбутугар урукку тиэмэни оннунан хааллардыбыт.

Саайтыҥ бэйэтэ туспа тас көрүҥнээх буоларын ситиһиэххин сөп. Ону "Внешний вид-Темы" көмөтүнэн оҥороҕун.

2 хамыы. Виджеттар

Саайпыт сүрүн чаастарын ырыттыбыт, ол аата барытын сөпкө оҥорбут буоллаххына үлэлиир буолла. Ол да буоллар эбии “фишкалары” эбэр кыах өссө да буолунай.

Онтубут саайпытын өссө табыгастаах оҥоруо.

Онно аналлаах эбиликтэр бааллар, виджет диэн ааттаналлар.

Виджеттар холобур маннык кыахтары биэрэллэр:

- саайт статистикатын көрүүнү;
- саайкыт копиятын электроннай аадырыска ыытааһын;
- халандаар туруорааһын;
- суруктарга видеоролик эбии уонна да атын.

Консольга «Виджеты» диэн кыбытыгы бул. Ону баттаатаххына виджеттар тиһиктэрэ көстүө.

Виджеттар диэн саайты тупсарар самалыктар. Олор көмөлөрүнэн холобур рубрикалар тиһиктэрин, халандаары, ааптардар ааттарын о.д.а. угуохха сөп. Мышканан ылан уҥа колонкаҕа быраҕаттаа.

Архивы, Календарь, Комментарии, Рубрики диэн виджеттары мышкаҕынан ылан уҥа панелга быраҕаттаа. Наада буоллаҕына ааттарын уонна атын туруорууларын уларыт.

Виджеттарыҥ аатын сахалыы суруйуоххун сөп.

3 хамыы. Саайт үрдэ

Онтон “Внешний вид-Особый заголовок” диэҥнэ киирэн ойуута ук, холобура, оскуола хаартыскатын. Наһаа улахан буоллаҕына быһан биэр, ону хайдах гынар барыта судургутук көстөн иһиэ.

Саайт үөһээ өттүгэр турар ойууну уларыт. Бэйэҥ көмпүүтэргиттэн ханнык баҕарар хаартысканы дуу ойууну дуу булаҥҥын олордон биэр.

“Внешний вид-Цвета заголовка” диэҥнэ киирэн “Цвет шрифта” диэни уларытыаххын сөп. Холобура кыһыл гына.

Бүттэ! Уларытыыларгын бигэргэтэн баран саайтын хайдах атын дьоҥҥо көстөрүн көр:

Саайтыҥ сүрүн сирэйэ маннык буолла. Эҕэрдэ, бэйэҥ саайтаммыккынан!

Түмүк

Манан бэйэ эбэтэр кылаас саайтын босхо ресурска оҥоруу туһунан кэпсээммин түмүктүүбүн. Аныгыскы кэпсэтиигэ атын движогу ырытыахпыт эбэтэр төлөбүрдээх хостинг туһунан кэпсэтиэхпит.

Интэриниэттээх буоллаххына оҥорбутунан киирэн бар. Биир саайты оҥордуҥ да атыттары таах ааһан иһэн онортуур буолуоҥ. Саха тыла интэриниэт эйгэтигэр оччоҕо өссө күүскэ киирэн иһиэ, эн көмөҕүнэн. Айар үлэҕэр кэскили!

Локализациялааһыны үбүлүүр пуонда

Саайтар движоктарын уонна көмпүүтэр бырагырааммаларын тылбаастааһын — саха тылын билиҥҥи кэрдииһигэр биир сүрүн соруктартан биирдэстэрэ.

Маны ситистэхпитинэ тыл симэлийбэт туруктанарыгар, ону ааһан сайдарыгар, атын эйгэлэргэ ирэ-хоро киирэригэр олох ууруохпут.

Локализациялааһыны билигин биирдиилээн энтузиаст дьоннор эрэ оҥороллор. Ол биир өттүттэн үчүгэй – саҕалааһын кыыма умуллубакка, куруук күөдьүйэ турар. Ол гынан баран, биллэн турар, тутах уонна тылбаастаммыт бырайыак букатын аҕыйах.

Мин санаабар бу салаа анаан үбүлэниэн сөп этэ. Оччоҕо элбэх анал үөрэхтээх специалист кыттан, бу бырайыак түргэнник хамсаан, дьон бэйэ-бэйэтин ыккардыгар алтыһан тиэрминнэр тылбаастара чочуллан, ордук тупсаҕай тылбаастаммыт түмүк бородуукталар тахсыа этилэр. Үбүлүүр тэрилтэ биллэн турар үлэ хаамыытын тэрийиэхтээх уонна салайыахтаах, үлэһиттэртэн оччуот ылан үп биэрбит дьоҥҥо бэйэтэ оччуоттуохтаах.

Ким уонна хайдах үбүлүөхтээҕий?

Бастатан туран бырабыыталыстыба үллэрэр судаарыстыба харчытын диэки көрүөҕүҥ. Арассыыйа бырабыыталыстыбатын кытта үлэнэн өрөспүүбүлүкэбит министиэристибэлэрэ уонна Саха бырабыыталыстыбата үлэлиэн сөп этэ. Чэ, ити онооҥҥо манааҥҥа дылы хааллын. Аны бэйэбит бырабыыталыстыбабыт уонна Ил Түмэммит. Манна ким дьарыктаныай, уонна ким өйүөй? Култуураны, үөрэҕи, наууканы дьаһайар вице-премьер, кини аппараата, култуура, үөрэхтээһин уонна науука министиэристибэлэрин үлэһиттэрэ, бүддьүөттэн үбүлэнэр науучнай институуттар, тэрилтэлэр.

Чэ бу да остуоруйалаах олоҥхо.

Онон үп-харчы атын сиртэн кэлэрин анаарыаҕыҥ.

Өссө хантан кэлиэн сөбүй?

Харчылаах саҥа сахалартан. Үлэлиири-хамныыры, дьону хамнатары сатыыр дьонтон.

Баай тэрилтэлэртэн.

Манна уруккуттан олоҕурбут үгэс баар, туох эрэ элбэх харчыны эрэйэр бэйэтэ харчыны аҕалбат бырайыак баар буоллаҕына, бырабыыталыстыба күүһүнэн өттөйөн баай тэрилтэлэри харчыларын былдьаан ылар кэриэтэ “спонсор” оҥортуур.

Бу баҕар эффективнай буолуо эрээри, соччото суох.

Салайааччы (өссө ордук – үлэлиир дьон бэйэлэрэ) бэйэтин баҕатынан харчы биэрэрин ситиһиэххэ наада. Өйдөөн, кыһалҕаны бэйэтин гиэнин курдук ылынан.

Үбүлээһин үһүс суола – биирдиилээн саха дьоно. Кыра кыралыы. 440-тан тахса тыһыынча саха баар диир буоллахпытына, онтон аҥаара кыра да буоллар харчылаах, уонна харчыны дьаһайар кыахтаах дьон буолуо. Чэ быһа барыллаан 200 тыһыынча диэххэ. Онтон саатар 10 бырыһыана көхтөөх, саха кэскилин өйдүүр буоллун? Ол аата 20 тыһыынча киһи. Арай 5-тии мөһөөгү уктуннар? Чэ, баҕар сорохторо 10 солкуобайы да буоллун. Ортотунан биирдии мөһөөк диэххэ.

Оччоҕо  20000  х 100 солкуобай = 2 мөлүйүөн! Па үһү дуо?

Хайдах буолуой?

Маннык исхиэмэ: энтузиастар кыра бөлөхтөрө бастаан бырайыак концепциятын (көрүгүн) ымпыктаан-чымпыктаан толкуйдууллар, кумааҕыга тиһэллэр. Ким эрэ ону көрөн олорон симиэтэтин ааҕар, ким ханнык чааһын төһө болдьоххо толоруон сөбүн быһаарар. Онтон бу бырайыак экспертизаны ааһар, толоруллан тупсарыллан биэрэр уонна үп-харчы көрдүүр хардыы саҕаланар.

Манна бастаан пиар-бырайыак оҥоһуллар. Кими туһанан ханнык целевой аудиторияттан хайдах быһыылаахтык харчы көрдүүбүт диэн. Бу бэйэтэ эмиэ үбү эрэйэр. Онтон дьоҥҥо кэпсээһин саҕаланар (хаһыаттар, тэлэбиидэнньэ, уулуссаҕа реклаама, араас дьон тоҕуоруһар сирдэригэр акциялар)

Үбү анал счекка түһэриллэр. Бу счету чопчу биир киһи дуу бөлөх дуу дьаһайар уонна онтун оччуоттуур. Ытыктанар дьонтон анаан талыллыбыт кэтээн көрөр хамыыһыйаҕа.

Иккис хамыыһыйа бырайыак хаамыытын сыаналыыр, түмүгэр төһө хаачыстыбалаахтык оҥоһуллубутун көрөн ону хаһыаттары нөҥүө үбүлээбит дьоҥҥо оччуоттуур.

Аны харчынан дуу, үлэнэн дуу, сүбэнэн дуу көмөлөспүт дьоҥҥо уонна тэрилтэлэргэ анал ааттар уонна ытык бэлиэтэ буолар кумааҕылар уонна тимир түөскэ кэтиллэр бэлиэлэр туттарыллаллар.  Бу дьон саха кэскилигэр бэйэлэрин кылааттарын киллэрбиттэрин кэрэһилээн. Аймахтара, удьуордара, сиэннэрэ киэн тутталларын курдук. Маны түҥэтэргэ эмиэ анал хамыыһыйа тэриллэр, туспа балаһыанньа олохтонор.

Аны хамыыһыйаларга ким киирэр?

Омукка биллибит, тугу эрэ олохторугар ситиспит, дьоһун дьон буолуохтаахтар. Аны киһи быһыытынан иирсээнэ суох, сытыары сымнаҕас гынан баран кытаанах санаалаах, эппиттэрин булгуруппат дьон буолуохтаахтар. Холобур, биллиилээх суруйааччыларбыт, учууталлар, быраастар эбэтэр уопсастыба диэйэтэллэрэ. Наһаа элбэхтэрэ наадата суох. Биир “хамыыһыйа” биир  да уһулуччу итэҕэйэр киһибититтэн туруон сөп. Үс буоллахтарына отой үчүгэй.

Ааҕааччылар бука санаабыккыт буолуо: бу да киһи, барыта хамыыһыйа буолан,  ама бачча элбэх хамыыһыйа туохха наада үһү, -  диэн. Хоруйдуубун – бу бырайыак, атын да уопсастыбаннай бырайыактар  эҥкилэ суох ыраас буолуохтаахтар. Оччоҕо эрэ дьон үлэлээн ылбыт харчытын манна итэҕэйэн угуо, бу бырайыактары ис санаатыттан өйүө дии саныыбын. Ол иһин, харчы аҕыйах хомуллубутун да иһин, инникини толкуйдаан, барыта дьэҥкир уонна итэҕэтиилээх дьонунан хонтуруолланар буолуохтаах. Сөп дуо?